SÖNDÜRME MADDELERİ, CİHAZLARI ve KULLANMA TEKNİKLERİ

Yanmayı meydana getiren unsurlardan en az bir tanesini safdışı ederek söndürme gerçekleştirilir.

3-1- Söndürme Yöntemleri: Soğutma, Boğma, Yakıtı Giderme ve Zincirleme Reaksiyonu Engelleme olmak üzere dört adet söndürme yöntemi vardır.

3-1-1- Soğutma: Yanıcı maddeden ısı alınarak, sıcaklığını tutuşma derecesinin altına düşürmektir. Mesela Yün’ün tutuşma sıcaklığı 600 oC dır. Yanmakta olan yün 550 oC a soğutulduğunda söner.

3-1-2- Boğma: Oksijen konsantrasyonunu yanma için gerekli oranın altına indirmektir. Mesela otomatik CO2 ‘li Söndürme sistemi dizayn edilirken ilgili hacimdeki Oksijenin oranını % 15’ e indirecek miktar hesaplanır. Oksijenin sıfırlanması gerekmez. Oksijen oranı % 16 nın altına azaltıldığında yangın sönecektir.



3-1-3- Yakıtı Giderme: Bazı durumlarda, yakıt kaynağını ortadan kaldırarak yangın etkin şekilde söndürülür. Yakıt kaynağını yok etmek için sıvı ya da gaz akışı durdurulur. Mesela Doğalgaz vanasının kapatılması ile yakıt kesilecektir. veya yangının yolu üzerindeki katı yakıt ortadan kaldırılır. Orman yangınlarındaki karşı ateş metodu ve şaplak bu yönteme dayanır. Ya da yanıcı maddenin yüzeyi kaplanılarak yanıcı buhar çıkışı engellenir. ABC tozu eriyerek katının gözeneklerini öter ve yanıcı gaz çıkışını engeller. AFFF tipi köpük boğma ve soğutmanın yanı sıra sıvı üzerinde su filmi oluşturarak yanıcı gazların buharlaşmasını engeller. Dolayısıyla yangın devam edemez. Ayrıca bazı söndürme maddelerinin kimyasal ve fiziksel etkilerle yanıcı maddenin tutuşma sıcaklığını yükseltmesi ve yanmaz hale getirmesi ile yangının devam etmesi engellenir. Mesela alkol yangınında su sıkılarak yapılan seyreltme yangının devam etmesini engelleyecektir

3-1-4- Zincirleme Reaksiyonu Engelleme: Kuru Kimyevi Tozlar ve Halojenli Hidrokarbonlar gibi bazı söndürme maddeleri yanıcı madde ile ısı üretmeyen reaksiyonlar meydana getirerek, alev üreten kimyasal reaksiyonu keserler, alevlenmeyi durdururlar. Mesela Halon gazı uygulandığında halojenlerle reaksiyon oluşur ve oksidasyon ani olarak durur.

            Söndürme maddelerinden bazıları bu yöntemlerden sadece birini bazıları ise birkaçını birden kullanarak söndürme etkisi gösterirler  


 3-2- Söndürme Maddeleri Ve Kullanım Özellikleri

Söndürme maddelerinin kullanılması, yanıcı maddenin türüne göre değişkenlik arz etmektedir. Yangınlarda başarılı olmanın en temel şartı uygun söndürme maddesi seçimine bağlıdır. Profesyonel şehir İtfaiyeleri, iş yerinin özel güvenlik veya itfai hizmetlerini sunan görevlilerine göre söndürme maddesi seçiminde daha fazla zorlanmaktadır. Müdahale edilen her yangın gerek yanıcı madde farklılıkları gerekse müdahale tekniği açısından bir diğeriyle farklı olmakta ve bu farklılıklarda kısa sürede olsa müdahaleden önce bir araştırma yapma ihtiyacı göstermektedir. (Yangın yükü, yanıcı madde cinsi, müdahale yöntemleri v.b )

Yangınlarda iyi araştırma yapılmadan seçilen söndürme maddesi bazen gereksiz zaman kayıplarına ve doğal olarak ta yangının yayılmasına sebep olmakta, bazen de söndürme maddesinin israfına ve maddi açıdan kurumun zararına yol açmaktadır. (Örnek: Köpükle müdahale edip, daha sonra aynı bölgeye su kullanılması )





 3.2.1. Su (H2O) ;

             Su , günümüzde  en çok kullanılan  söndürme maddesi olarak  görülmektedir. Özel  söndürme maddelerinin  çok çeşitli  olmasına rağmen  su her zaman ana söndürme maddesi olarak  kalacaktır. Çünkü  oluşan yangınların  % 90  ı  A türü (Katı) yangınlardır.                                                                                                           

Yangınla  mücadelenin  en önemli elemanlarından biri olan suyun, söndürme  özellikleri, avantajları, dezavantajları, konuyla  ilgilenenler  için önemlidir. Suyun söndürme  etkisi  yangının  merkezindeki  ısıyı  ortadan kaldırarak  yani  soğutarak gerçekleşir.

             Suyun  Termik   Emme  Kapasitesi ;

           

            Bir   Kg  suyu  1 o C   ısıtabilmek için  419 K j  enerji  gerekmektedir. Eklenen ısı

miktarı  artıkça, suyun sıcaklığı  kaynama  noktasına  kadar  lineer  olarak  yükselir.  Kaynama  noktasındaki  bir  kg  suyun, sıcaklık  sabit  kalması  şartıyla, tamamen  buharlaşması  için  fazladan  2257  K j ısıya  ihtiyaç  vardır.                                                                                                                          

            

             Atmosferik  basınçta, oluşan  buhar  bulutunun  kapladığı  hacim  yaklaşık  1700 litredir. Hacmin  artışı  yangın  merkezine  hava gelişini  engeller,  ama  bu  husus  yalnızca  alevli  yangınlarda  önem arz eder.

            

           Suyun ısınması  ile  buharlaşması  esasen  yüzeyden, yani  kondüksiyonla, konveksiyonla  olduğundan   suyun  yüzeyi  nedenli  geniş ise, bu olgular  o denli  hızla  gelişir. Bundan  dolayı  çok sayıda  küçük  damlacıkların  söndürücü  etkisi  yoğun halde

boşalan  suyun etkisinden  daha  fazladır.  Ayrıca  yangın  merkezinin  küçük damlacıklarla  ıslatılması  esnasında  etrafa  sıçrayan  su ,  yangının   o  bölgelere  kolayca  yayılmamasını  sağlar. 

             Suyun, diğer söndürme  maddelerine  göre  avantajları  ve dezavantajları  vardır.

                      Suyun  Avantajları  ; 

1– Su, yangın  söndürme  maddelerinin  en ucuz  olanıdır.

2 – Su, zehirleyici olmayan , kimyasal  olarak  nötr bir maddedir.

3 – Su, ahşap, tekstil , kağıt  vs.  yangınlarında  etkili  bir söndürme maddesidir.

4 – Su, vizkozitesi  düşük olduğundan  çok akıcıdır. Bu özelliği  dolayısıyla  büyük                    

      uzaklıklara  kolaylıkla  atılabilir.

 5 – Su, genelde kentlerde, sanayi bölgelerinde  yeterli  miktarlarda  bulunur .       

 

           Suyun   Dezavantajları ;

1)      Su ,  0 oC  nin  altında  donma  özelliğinden  dolayı  kış  aylarında  akarsulardan ,                göllerden  temin  edilmesi  zorlaşır .

2)      Buz  haline  dönüşen  suyun  hacmi  %  10  oranında  artış  gösterdiğinden  içinde       bulunduğu  malzemeleri (Boruları , Hortumları) patlatabilir .

3)      Yeterli  miktarda  nem  ile  temas  halindeki  hububat yeşermeye, şişmeye , başlar hububat     silolarına  giren  su , buzlanma  durumundaki  gibi  hacmin  artmasına  siloların  cidarlarının  patlamasına  neden  olabilir. 

4)      Selülöz , kağıt , tekstil  ürünleri  vs.  çok  miktarda  su emebilir. Suyla  söndürme sırasında   artan  ağırlıklar  nedeniyle üzerinde  bulundukları rafların , hatta  döşemelerin  çökmesine  neden  olabilir . 

5)      Su  nedeniyle  bir çok madde  özelliğini  kısmen veya  tamamen  kaybeder.

6)      Suyun  kalsiyum  karbür  ile birleşmesi  sonucu asetilen  açığa  çıkar . 

7)      Potasyum , kalsiyum ,  magnezyum , sodyumla  suyun temasındaki  kimyasal  tepkimeler  , yüksek  sıcaklıklarda ,hidrojen  oluşmasına ,dolayısıyla  patlamalara neden olur . 1500  o C  -  2000  o C  üzerindeki  sıcaklıklarda   su  parçalanır  ( Sıvı  haldeki  metallerle  birleşince ) ,  hidrojen  ile oksijen  açığa   çıkar . Bu da  patlayıcı  gazların  oluşmasını  kolaylaştırır.

8)      Kapalı  ortamda  karlaşmış  karbonun  sulanması  , karbonmonoksit  ile  hidrojen  gazları ortaya  çıkacağından  dolayı  çok tehlikelidir.

9)      İnşaat  sektöründe  ayrıca gübre olarak  kullanılan  sönmemiş  kireç yanmaz malzeme  olmasına  rağmen , suyla  birleşmesinde yüksek miktarda  ısı çıkartır , sıcak 400  o C ye kadar yükselebilir ,yakınında yer alabilen maddelerin alevlenmesine sebep olur.                               

10)  Su da erimeyen yanıcı sıvıların , örneğin yağların ,solventlerin  veya tuz banyolarının su ile söndürülmesi  durumunda  alevlenmiş ,sıcaklığı  yüksek değere  ulaşmış sıvıların  üzerine düşen su tanecikleri aniden  buharlaşmakta  hacimleri  2000 misli  artmaktadır. Oluşan köpükler nedeni  ile  sıvının taşması , alevlenen  yüzeyin artması , hatta alevli  sıvıdan patlayan parçacıkların civara  zarar  vermesi  olasıdır.

11)  Alevlenmiş gazların  söndürülmesinde  suyun faydası  yoktur.

12)  İçinde mineraller bulunan içme  suyu ,azda  olsa iletkendir. Dolayısı ile ,yüksek gerilim bulunan yerlerde , kısa mesafelerden , yoğun  su ile  müdahale edilmesi  çok tehlikelidir.             

13)  İçme  suyu bazen içinde bulunabilecek  fosfatlar  veya  asit  karbonitten  dolayı  yeterince korunmamış boruların paslanmasına  neden olabilir.     

3.2.2. KÖPÜK ;

            Köpük ;  Basınçlı su   +   Deterjan   +    Hava   karışımından  mekanik olarak elde 

edilen ,  yağ  veya  sudan daha  düşük  yoğunlukta  , düşey    veya   yatay  yüzeylere  yapışabilen  ,  yanan sıvının  üzerinde  bir  örtü  meydana getirerek  havanın içeri  girmesini , patlayabilen  gazların dışarı çıkmasını  önleyen , bu özelliklerini  uzun  süre  devam  ettiren  ,küçük  kabarcıklardan  meydana  gelen  kararlı bir kütledir.                                                                                                                                                        

            Köpük ;  Sıvı  madde  yangınlarının en ideal  söndürme  maddesidir.

            Suya katılması gereken  köpük konsantresinin  ( Deterjan  )   %  olarak  oranına  karışım  oranı  denir. Bu oran genellikle  % 1 - % 6  arasında  değişmektedir.  

          Köpük hacminin karışım  miktarına  ,oranına Köpürme  sayısı denir.  

    

Yanan bir sıvıya  köpük uygulandığında  ;

a-         Köpük  yanıcıyı  kaplar ,

b-         Köpük yanıcıyı bastırır,

c-         Köpük yanıcıyı ayırır,

d-         Köpük yanıcıyı soğutur,

-          Köpük  yanan maddeyi kapladığında  hava ve ısı ile teması keser. Ortamda oksijen Olmadığından  ısı yanan maddeye ulaşsa  dahi  yanma olmaz. Kaplama oksijeni  saf dışı bırakır.

-          Köpük  yanan maddeyi bastırır. Yanıcı sıvılar oda sıcaklığında dahi buharlaşabilirler.  Sıvının yüzeyinden  yukarı doğru çıkan buhar ısı  kaynağının  yanan maddeye daha kolay  ulaşmasını sağlar. Yanan sıvıya  uygulanan köpük sıvının tüm yüzeyine dağılarak buharlaşmayı  önler. Etrafa  dağılan  yanan sıvıya  köpük püskürtülürse yanan maddeyi bastıran köpük tutuşmayı  önler. Bastırma yanıcıyı saf dışı bırakır.

-          Köpük yanıcıyı ateşten ayırır. Yanan sıvının üzerine uygulanan köpük yanan maddenin  ısı kaynağı ile temasını keser.Ayırma  yanıcıyı ve ısıyı saf dışı bırakır.

-          Köpük yanan maddeyi soğutur. Köpük temel olarak sudan oluştuğu için ulaştığı her yanan maddenin en azından üst seviyelerinin sıcaklığının düşmesine neden olur. Yanan maddenin soğumasını  sağlayan köpük yangının sönmesine neden olur. Soğutma ısıyı saf dışı bırakır.

Köpüklerin çoğu , yüzey gerilimleri  oldukça düşük deterjanlardan  üretilirler. Köpük Isı ve alevle karşılaştığı zaman bozulabilir ve bileşimindeki  su buharlaşır. Bu nedenle yanan  yüzey üzerine kaybı telafi edecek yeterli miktarda  köpük uygulanmalı ve söndürülen sıvı  üzerinde bir köpük  tabakası sürekli oluşturulmalıdır. Köpük mekanik  veya fiziksel zorlamalar sonucunda kolayca özelliğini yitirebilirler. Bazı kimyasallar ve sıvılar köpüğü süratle bozarlar. Bu nedenle köpük yanan  maddenin özelliklerine uygun olmalıdır.

3.2.2.1. Deterjan  Türleri  ;

          Kullanım  alanlarına ve yapılarına  göre özel amaçla  üretilmiş deterjan  türleri vardır.

A-    Proteinli  Deterjan ;  Yüksek molekül ağırlığına sahip doğal protein polymerleridir. Doğal  proteinli  maddelerin hidrolize edilmesi  ve bozulmayı, parçalanmayı önleyici katkıların ilave edilmesi ile elde edilir. Bunlar sadece düşük genleşmeli köpük üretimine elverişli olup uzun mesafeye atılabilen deterjanlardır.                     

          % 3  ve  %  6 oranlarında imal edilmektedirler. % 6 kullanım oranlı bir protein deterjanı demek   6 litre protein deterjanı  94 litre su ile hacimsel olarak karıştırılacak ve püskürtülecek  demektir. Bunun için sistemde mevcut melanjörün  ayarını  6 ya getirmek yeterlidir. Proteinli deterjanlar  B sınıfı yangınlar içine giren benzin , mazot , gaz yağı ,jet yakıtı , Fuel-oil gibi akaryakıtlar ile hexane ,naphta ,ham petrol vb. yangınlarda kullanılırlar.

B-    Sentetik  Deterjan  ;  Hidrokarbon sülfat esaslıdır. Çokmaksatlı  deterjanlar olup ağır , orta ve  hafif köpük  üretiminde  kullanılırlar.Sentetik  deterjanlar kuvvetli ıslatıcı güce sahiptirler. % 1,5  -  % 2,5  - % 6  kullanım oranlı olarak üretilirler.Yüksek genleşmeli köpük üretimine sahip  deterjanlardır. Özelliklerinden dolayı , selüloz bünyeli malzemeler pamuk ,iplik,kumaş  kağıt ve odun  gibi  malzemeler  bünyelerine suyu çok zor  çekerler ,dolayısıyla  yanan bu malzemelere  su işlemeden evvel sentetik deterjanlı köpük bir süre uygulanmalıdır. Böylece  yanan bu malzemelerin suyu emme kabiliyeti  arttırılmış olacaktır. Daha  sonra su işlendiğinde tüm malzemelerin  içine kadar su sirayet edecek ve soğutma gerçekleşmiş olacaktır. 

      Sentetik deterjanlar , yüksek genleşmeli  köpük üretimine  elverişli olması nedeniyle ulaşılması  mümkün olmayan  bodrum katlara ,yer altı depoları ,maden ocakları vb. gibi yerlerin  köpük ile doldurularak  ;

-          Soğutmak  suretiyle ,

-          Boğmak suretiyle ,

-          Buharları seyreltmek  suretiyle ,  oksijen konsantrasyonunu azaltarak söndürülmesini  mümkün kılarlar.

C –      Fluoro Proteinli Deterjan ;  Proteinli deterjanın etkinliğini  daha da arttırmak amacıyla  bünyelerine yüzeysel  aktiviteli  fluoro  karbon maddeler bağlamak suretiyle elde edilen deterjanlardır. Düşük genleşmeli köpük üretimine elverişlidir. Etkinlikleri  proteinli deterjandan daha fazladır. Söndürme süreleri daha kısadır. % 3  ve  %  6 kullanım oranlarında imal edilirler. Uzak mesafeye atılabildiği gibi enjeksiyon sistemi ile de akaryakıt depolama tanklarının altından da verilebilirler.

D -        AFFF ( AQUA FİLM FORMİNG FOAM ) Deterjanı ;  Bu tip deterjanlar bünyelerinde  yüksek konsantrasyonda fluoro karbon  bulunduran sentetik deterjanlardır. Düşük ve orta genleşmeli köpük üretimine uygun olup bünyelerindeki fluoro  karbon sayesinde yakıt yüzeyi ile köpük tabanı arasında sulu film tabakası oluşturarak köpüğün süratle yayılmasını sağlamak suretiyle ani ve kesin söndürme sağlarlar. Oluşan su film tabakası yanan yüzeyi soğutan ve yanıcı buharları geçirmeyen bir özelliğe sahiptir. Bu özellikleri sayesinde AFFF tip deterjandan elde edilen köpüklerin gaz geçirgenlik mukavemeti  yüksektir. Söndürme güçleride  yüksektir. % 1 - % 3 - % 6 kullanım oranlarında imal  edilmektedirler. Alkoller hariç , bütün likit hidro karbonların söndürülmesinde etkindirler. Ayrıca ıslatma güçlerinin de yüksek olması sayesinde pamuk,kağıt,ahşap vb. A türü yangınlarında söndürülmesinde kullanılmasını mümkün kılar.

E – Alkol  Tipi Deterjan  ;  Su ile karışan ve genellikle çözücü olarak kullanılan Polar sıvılar bu tip köpükleri parçalar polar çözücülere  örnek olarak alkol ,aseton,asetat ,akrilonitril yapıda ve bunların karışımı olan boya tinerleri gibi kimyasallar sayılabilir. Bu maddelerin yangınında alkol tipi deterjan kullanılır. Alkol tipi deterjan protein esaslı olup , yakıt yüzeyi ile köpük örtüsü koruyucu bir film tabaka meydana getiren katkı maddesi ilavesi ile imal edilmektedir. Bu koruyucu tabaka sayesinde köpük kabarcıkları içerisindeki suyun polar solvent ile karışarak köpüğü bozması önlenir. Alkol tipi deterjanın kullanılması özel bir dikkat ister. Çünkü su ile karıştırıldıktan hemen sonra kullanılması gerekir. Bu tür deterjanların kullanım sıcaklıkları   2  o C   ile  50   o C  arasında değişir. 

3.2.2.2.    Köpük   Çeşitleri   ;   

         Köpüğü ,köpürme katsayısı ve köpük konsantresi , hava  ,  suyun karışım oranlarına göre  üç  grupta  sınıflandırabiliriz.

3.2.2.2.1.Ağır  Köpük  ;

    

            Az  genleşmeli  köpüktür.

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !